انواع هرمنوتيك

دکتر صادق حقیقت در تقسیم بندی انواع هرمنوتیک می نویسد:

هرمنوتيك را مي توان به لحاظ هاي مختلف و گاه متداخل تقسيم كرد:

 

- هرمنوتيك فلسفي (هستی شناسانه) : هايدگر و گادامر،

-هرمنوتيك روشي: كه مي تواند مؤلف محور ( بتي، هرش، اسكينر) يا متن محور (بارت، ريكور، امبرتو اكو) و يا متن - مفسر محور ( گادامر) باشد،

-هرمنوتيك هنجاري: هابرماس و آرنت،

-هرمنوتيك انتقادي: هابرماس وكارل اتو اپل،

-هرمنوتيك ترديدي: نيچه و ماركس و فرويد،

-هرمنوتيك اخلاقي: گادامر و ريكور،

 

-هرمنوتيك رهايي بخش: شريعتي

---

 

جايگاه هرمنوتيك در ميان روش هاي حصول معرفت

 

 

آقای ملکیان در یکی از مصاحبه هایشان روش های تحقیق و حصول معرفت را بر شمرده اند که با آورده آن، جایگاه هرمنوتیک را در میان روشهای گوناگون درخواهیم یافت.

 

تقسیم اولیه:

            - عقلی(فلسفی)

            - تجربی(علمی)

                        - طبیعی

                        - انسانی

            - نقلی(تعبدی)

            - شهودی

            - تاریخی

 

 

تقسیم ثانویه:

            نوع اول:

                        - توصیفی(به معنی اعم)

                                    - توصیفی(به معنی اخص)

                                                توصیفی تعلیلی(تبیین)

                                                توصیفی مشاهداتی

                                    - تحلیلی

                                    - انتقادی

                                                - عملی

                                                - نظری

                        - تجویزی(هنجاری)

                                    - در باب روش

                                    - در باب ارزش

            نوع دوم:

                        - پدیدار شناختی

                        - ساختارگرایانه

                        - هرمنوتیکی

                        - گفتمانی

                        - .......

 

لازم به توضیح است تقسیم اولیه و ثانویه و نیز نوع اول و نوع دوم  قسیم یکدیگر نیستند یعنی پژوهشی می تواند هرمنوتیکی – تاریخی و یا هرمنوتیکی – انتقادی باشد.

جايگاه هرمنوتيك در ميان روش هاي مطالعات ديني

 

از جمله کتابهای بسیار مفید پیرامون روش مطالعه و پژوهش ، کتاب «روش شناسی مطالعات دینی» نوشته دکتر احد فرامرز قراملکی است. مطلب زیر را به تناسب مباحث هرمنوتیک، از این کتاب  آوره ام:

 

 

 

طبقه بندی روشها و روی آوردهای مطالعات دینی :

           

1) روی آوردهای درون دینی

                        از حیث ابزار و روش

                                    تفسیر مأثور (قرآن به قرآن، قرآن به روایت)

                                    تفسیر غیر مأثور(رمزی، علمی، فلسفی، عرفانی)

                                   

                       

                        از حیث پارادایم

                                    سمانتیکی

                                    هرمنوتیکی

 

            2) روی آوردهای برون دینی

                        تجربی

                        تحلیلی

                        تاریخی

                        پدیدارشناختی

                        وجودی نگر

           

 

3)روی آوردهای تلفیقی

                        تطبیقی

                        میان رشته ای      

 

هرمنوتيك " خاص ، عام ، فلسفي "

 

یکی از اشتباهاتی که هم در میان آشنایان و هم در میان نا آشنایان به مباحث هرمنوتیک دیده می شود، این است که از هرمنوتیک تنها نوع فلسفی اش را شناخته اند و به اصطلاح "تسمیه الجزء باسم الکل" می کنند و صواب و ناصواب این نحله را به پای تمام هرمنوتیک می نویسند در صورتی که این برداشت به هیچ وجه صحیح نیست.

 

پالمر در تشریح این مسأله می نویسد:

ما می توانیم در زمینه هرمنوتیک به سه مقوله کاملا متمایز اشاره کنیم:

1)      هرمنوتیک خاص  که اشاره به نخستین قالب های شکل گیری هرمنوتیک به منزله شاخه ای از دانش دارد. در این قسم به منظور منقح کردن کیفیت تفسیر متون در هر یک از شاخه های علوم و معارف نظیر حقوق، ادبیات، کتب مقدس و فلسفه، مجموعه ای از قواعد و روش ها فراهم می شد و هر شاخه معرفتی مجموعه قواعد و اصول تفسیری ویژه ای داشت. از این رو هرمنوتیک هر رشته مخصوص همان رشته بود و به همین دلیل این هرمنوتیک ها به سنت فکری و علمی مربوط به خود اختصاص داشتند.

2)      هرمنوتیک عام  که از مقوله روش شناسی است و در صدد ارائه روش فهم و تفسیر است اما اختصاص به زمینه خاصی از علوم ندارد و شاخه های  متعدد از علوم تفسیری را پوشش می دهد. این گرایش از قرن هجدهم آغاز شد و نخستین کسی که تبیین سازگار و منظمی از آن عرضه کرد ، شلایرماخر بود. پیش فرض این گرایش هرمنوتیکی این است که قواعد عامی بر فهم متن دینی حاکم است .

3)      هرمنوتیک فلسفی  که تأمل در پدیده فهم را وجهه همت خود قرار داده است. بنا بر این علاقه ای به ارائه روش و بیان اصول و قواعد حاکم بر فهم و تفسیر ندارد، چه این روش در باب فهم متن باشد و چه در باب مطلق علوم انسانی. البته اگر دقت کنیم این هرمنوتیک حتی به نقد روش شناسی می پردازد و این ایده را که " از راه تنقیح روش می توان به حقیقت رسید " به نقد می کشد.

 

 

ناگفته نماند که هرمنوتیک کسانی مانند: هابرماس، ریکور، هرش و ... از جهاتی با انواع یاد شده مشابهت دارد ولی از جهاتی در هیچ یک از سه قسم بالا نمی گنجد.

 

 در تقسیم بندی مشهور، به نوع اول "هرمنوتیک سنتی " یا "هرمنوتیک ماقبل مدرن" و به نوع دوم و سوم "هرمنوتیک مدرن" گفته می شود. به طور اختصاصی به نوع دوم "هرمنوتیک کلاسیک" و به نوع سوم "هرمنوتیک فلسفی" یا "هرمنوتیک معاصر" نیز می گویند. برخی صاحب نظران اصطلاح هرمنوتیک مدرن را نیز منحصراً برای این قسم استعمال می کنند.

جايگاه هرمنوتيك در سير فكري بشر

 

مدتی این مثنوی تأخیر شد          مهلتی بایست تا خون شیر شد

 

گله دوستان از تأخیر در ارسال مطالب را به دیده منت پذیرایم. باید بگویم غالب اوقات تابستان امسال را مشغول مطالعه پیرامون هرمنوتیک کلاسیک و نقش آن در الهیات مسیحی و اسلامی بودم که ماحصل آن حدود 1200 برگه فیش شد. به همین دلیل فرصت به روز کردن مطالب را نداشتم. اگر توفیق رفیق راه باشد بخشهایی از آن را در معرض نظر علاقمندان قرار می دهم.

 

ابتدائا در چند بخش به بررسی اهمیت هرمنوتیک در مطالعات دینی خواهیم پرداخت.

 

تعریف و اهمیت هرمنوتیک(1)

اولین دوره تعقل بشر در طول تاریخ با  Cosmology   یا متافیزیک خام  آغاز شد سپس با Epistemology  یا معرفت شناختی استمرار یافته و سر انجام به Hermeneutics  یا نظریه تأویل  و فلسفه زبان رسید. در واقع هرمنوتیک محصول و نتیجه منطقی فرایند حرکت فکری کاروان عقل و اندیشه در حوزه فسلفه دین است.

جانی وانتیمو می گوید: هرمنوتیک "سخن مشترک" امروز در همه رشته های علوم انسانی است.

 

البته صاحبنظران این رشته باید معلوم کنند که آیا هرمنوتیک صرفا یک نظام فلسفی یا دینی است یا نوعی منطق و روش شناسی؟ اگر آن را نوعی منطقی بدانیم در این صورت تنها با منطق صوری یا منطق های استعلایی و دیالکتیک و ... قابل قیاس است و اگر آن را مبحث علمی مستقل و غایی بدانیم، با بخشهایی از الهیات مانند فلسفه ، عرفان، ... قابل مقایسه خواهد بود

 

تقریبا تمامی تعاریف موجود در ادبیات هرمنوتیک دانشمندان ایرانی برگرفته از تعاریف سه جریان  هرمنوتیکی در مغرب زمین است:

1)      برخی همانند شلایر ماخر و دیلتای و آگوستین هرمنومتیک را به فهم متون (عمدتا مقدس) و آشکار کردن رموز و معانی در آثار مکتوب تعریف کرده اند.

2)      تعریف دوم ریشه در اندیشه های هایدگر و گادامر دارد که قلمرو هرمنوتیک را تا مرزهای زبانشناسی ، انسان شناسی و حتی هستی شناسی گسترش داده اند. در این دیدگاه ، هرمنوتیک عبارت است از تأویل  و تبیین سنت و اقوال گذشته از طریق امتزاج افقهای متن و مؤول.

3)      تعریف سوم  از اندیشه های ریکور نشأت می گیرد که هرمنوتیک را به شناخت و نظریه "علل معرفت و فهم" در پیوند با تأویل متون تعریف می کند. در این دیدگاه  استعاره ، مجاز ، نماد . ... اهمیت بیشتری دارد.