دانشکده الهيات و معارف اسلامي
پاياننامه کارشناسي ارشد علوم قرآن و حديث
بررسي تطبيقي
مباني روشهاي تفسير قرآن و
انگارههاي هرمنوتيستهاي كلاسيك
استاد راهنما
آقای دکتر محمدعلي رضاييکرماني(عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد) استاد مشاور
آقای دکتر جهانگير مسعودي(عضو هیأت علمی گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد)اساتید مدعو
جناب حجه الاسلام و المسلمین حسن نقیزاده(ریاست محترم دانشکده و عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد)جناب حجه الاسلام و المسلمین دکتر غلامرضا رئیسیان(عضو هیأت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد)
ارائه
مهندس عليرضا آزادزمان: چهارشنبه 9/11/87 ساعت 8 الی 5/9 صبح
مکان: دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ـ اتاق شورا
شرکت برای عموم علاقه مندان و فرهیختگان، آزاد است.
فهرست تفصیلی مطالب
فصل اول: مقدمات و كلیات
1-1. مقدمات............................................................... 11
1-1-1. تبیین موضوع پژوهش.......................................... 11
1-1-2. ضرورت و اهمیت و اهداف پژوهش........................... 12
1-1-3. پرسشهای پژوهش............................................ 13
1-1-4. مدعاهای پژوهش............................................... 14
1-1-5. پیشینه پژوهش................................................. 15
1-1-6. روش کار در این پژوهش....................................... 16
1-1-7. منابع پژوهش.................................................... 17
1-1-8. ساختار پژوهش................................................ 20
1-2. کلیات................................................................ 21
1-2-1. مطالعات تطبیقی.............................................. 21
1-2-1-1. تعریف مطالعات تطبیقی.................................. 21
1-2-1-2. روش رسیدن به مواضع خلاف و وفاق واقعی......... 21
1-2-1-3. انواع مطالعات تطبیقی.................................... 22
1-2-2. رابطه هرمنوتیک و علوم اسلامی......................... 23
1-2-3. هرمنوتیک و تفسیر قرآن..................................... 26
1-2-3-1. درآمد........................................................... 26
1-2-3-2. آغاز بحث از هرمنوتیک در عرصه قرآنپژوهی......... 27
1-2-3-3. دلایل مخالفان و پاسخ به آن............................. 28
فصل دوم: مبانی روشهای تفسیر قرآن
2-1. مقدمهاى درباره اهمیت قرآن و ضرورت تفسیر............. 35
2-2. مفهومشناسى تفسیر و تأویل................................ 37
2-2-1. درآمد.............................................................. 37
2-2-2. معناى لغوى تفسیر........................................... 38
2-2-3. معناى اصطلاحى تفسیر..................................... 39
2–2–4. معناى لغوى تأویل............................................. 44
2–2–5. معناى اصطلاحى تأویل...................................... 46
2–2–6. مناسبت میان تفسیر و تأویل.............................. 50
2–2–7. مناسبت میان ظاهر و باطن................................ 52
2–2–8 . نگاهى به تفسیر و تأویل در اندیشه غربى............ 54
2–3. انواع آیات از حیث تفسیرپذیرى............................... 57
2–4. اصول تفسیر....................................................... 59
2–4–1. درآمد............................................................. 59
2–4–2. قواعد عام تفسیر............................................. 60
2–4–3. منابع تفسیر................................................... 61
2–4–4. دانشهای مورد نیاز مفسّران.............................. 61
2–4–5. اصول تفسیر از نگاه برخی از دانشمندان اسلامی... 64
2–4–6 . تفسیر بهرأى و عدم رعایت اصول تفسیر.............. 66
2–5. روشهاى تفسیر قرآن........................................... 72
2–5–1. اهمیت مبانى و روشهاى تفسیر قرآن.................. 72
2–5–2. مفهومشناسى «روش» و «گرایش» تفسیرى......... 74
2–5–2–1. مفهوم شناسی روش تفسیرى....................... 74
2–5–2–2. مفهوم شناسی گرایش تفسیرى..................... 75
2–5–2–3. تفاوت روش و گرایش تفسیرى......................... 76
2–5–3. انواع روشهاى تفسیر قرآن................................. 76
2–5–3–1. درآمد.......................................................... 76
2-5-3-2. روش تفسیر قرآن به قرآن................................. 81
2-5-3-2-1. اهمیت روش تفسیر قرآن به قرآن.................... 81
2-5-3-2-2. مقصود از روش تفسیر قرآن به قرآن................. 82
2-5-3-2-3. دلایل موافقان روش تفسیر قرآن به قرآن........... 85
2-5-3-2-4. نمونههایی از كاربرد روش تفسیر قرآن به قرآن... 87
2-5-3-3. روش تفسیر روایی......................................... 88
2-5-3-3-1. اهمیت روش تفسیر روایی............................ 88
2-5-3-3-2. مقصود از روش تفسیر روایی......................... 89
2-5-3-3-2-1. تفسیر قرآن با احادیث پیامبر اكرم ............... 90
2-5-3-3-2-2. تفسیر قرآن با احادیث ائمه اطهار:................ 91
2-5-3-3-2-3. تفسیر قرآن به وسیله سخنان صحابه و تابعین.92
2-5-3-3-3. لزوم استفاده از روایات در تفسیر..................... 93
2-5-3-3-4. انواع كاربرد روایات در تفسیر........................... 95
2-5-3-3-5. حجیت خبر واحد در تفسیر قرآن....................... 97
2-5-3-3-6. دلایل موافقان روش تفسیر روایی.................... 101
2-5-3-3-7. نمونههایی از كاربرد روش تفسیر روایی............ 103
2-5-3-4. روش تفسیر ادبی........................................... 105
2-5-3-4-1. اهمیت روش تفسیر ادبی.............................. 105
2-5-3-4-2. مقصود از روش تفسیر ادبی........................... 107
2-5-3-4-2-1. مراد استعمالی و مراد جدّی........................ 108
2-5-3-4-3. مراحل تفسیر ادبی...................................... 111
2-5-3-4-3-1. شناخت قرائت......................................... 111
2-5-3-4-3-2. شناخت مفاهیم واژگان............................. 111
2-5-3-4-3-2-1. دلالت الفاظ بر معانی............................. 111
2-5-3-4-3-2-2. توجه به مفاهیم واژگان در عصر نزول.......... 113
2-5-3-4-3-2-3. حجیت آراء لغتشناسان......................... 114
2-5-3-4-3-3. توجه به قواعد ادبیات عرب.......................... 119
2-5-3-4-3-4. توجه به انواع قرائن (پیوسته و ناپیوسته)....... 119
2-5-3-4-4. زبان قرآن.................................................... 120
2-5-3-4-4-1. برخی ویژگیهای زبانشناختی قرآن............. 120
2-5-3-4-4-2. مجاز در قرآن............................................. 122
2-5-3-4-5. نمونههایی از كاربرد روش تفسیر ادبی.............. 126
2-5-3-5. روش تفسیر عقلی.......................................... 128
2-5-3-5-1. اهمیت روش تفسیر عقلی............................. 128
2-5-3-5-2. مقصود از روش تفسیر عقلی.......................... 128
2-5-3-5-2-1. انواع دیدگاهها پیرامون معنای تفسیر عقلی.... 130
2-5-3-5-2-2. انواع كاربرد عقل در تفسیر قرآن.................... 131
2-5-3-5-2-3. تعارض عقل و نقل...................................... 132
2-5-3-5-3. روش تفسیری ملاصدرا.................................. 133
2-5-3-5-3-1. درآمد...................................................... 133
2-5-3-5-3-2. انواع روشهای تفسیر از دیدگاه ملاصدرا........ 134
2-5-3-5-3-3. رویكرد ادبی ملاصدرا.................................. 135
2-5-3-5-3-4. رویكرد روایی ملاصدرا................................. 136
2-5-3-5-3-5. رویكرد عرفانی ملاصدرا............................... 137
2-5-3-5-3-6. رویكرد فلسفی ملاصدرا...............................138
2-5-3-5-4. نمونههایی از كاربرد روش تفسیر عقلی............ 140
2-5-3-6. روش تفسیر باطنی (اشاری)............................. 142
2-5-3-6-1. اهمیت روش تفسیر باطنی (اشاری)................ 142
2-5-3-6-2. مقصود از روش تفسیر باطنی (اشاری)............. 144
2-5-3-6-3. معیار پذیرش تفاسیر باطنی............................ 146
2-5-3-6-4. برخی ویژگیهای روش تفسیر باطنی (اشاری) ..147
2-5-3-6-5. روش تفسیری ابنعربی................................. 150
2-5-3-6-5-1. درآمد....................................................... 150
2-5-3-6-5-2. جایگاه قرآن در نزد ابنعربی.......................... 150
2-5-3-6-5-3. مراتب فهم از قرآن....................................... 151
2-5-3-6-5-4. چگونگی دلالت و ظهور الفاظ در نزد ابنعربی.... 152
2-5-3-6-5-5. ابنعربی و تأویل قرآن................................... 153
2-5-3-6-6. نمونههایی از كاربرد روش تفسیر باطنی (اشاری).156
فصل سوم: انگارههای هرمنوتیستهای كلاسیك
3-1. چیستی هرمنوتیك................................................. 159
3-1-1. درآمد................................................................ 159
3-1-2. واژه هرمنوتیك.................................................... 159
3-1-3. هرمس در ساحت حكمت و ادبیات و ادیان............... 160
3-1-4. تعریف هرمنوتیك................................................. 165
3-1-5. اهداف هرمنوتیك................................................. 167
3-1-6. اهمیت هرمنوتیك................................................ 168
3-1-7. جایگاه هرمنوتیك در روششناسی علوم.................. 169
3-2. سیری در تاریخچه هرمنوتیك.................................... 172
3-2-1. درآمد............................................................... 172
3-2-2. از دوران باستان تا آغاز نهضت اصلاح دینی............... 172
3-2-3. از آغاز نهضت اصلاح دینی تا طلیعه قرن بیستم......... 176
3-2-4. هرمنوتیك قرن بیستم......................................... 181
3-2-5. آینده هرمنوتیك.................................................. 186
3-2-6. جمعبندی ادوار تاریخی هرمنوتیك.......................... 186
3-3. هرمنوتیك كلاسیك................................................. 187
3-3-1. درآمد............................................................... 187
3-3-2. هرمنوتیستهای كلاسیك.................................... 189
3-3-2-1. هاور............................................................. 189
3-3-2-2. كلادنیوس...................................................... 190
3-3-2-3. آست............................................................ 194
3-3-2-4. ولف.............................................................. 197
3-3-2-5. شلایرماخر..................................................... 198
3-3-2-5-1. جایگاه شلایرماخر و اهمیت هرمنوتیك وی.......... 199
3-3-2-5-2. اركان هرمنوتیك شلایرماخر............................ 200
3-3-2-5-2-1. هرمنوتیك عام ......................................... 200
3-3-2-5-2-2. نقش زبان در فهم متن............................... 201
3-3-2-5-2-3. ماهیت و ملزومات فهم و تفسیر................... 203
3-3-2-5-2-4. نیت مؤلف و معنای متن............................. 206
3-3-2-5-3. مراحل تفسیر از نظر شلایرماخر...................... 208
3-3-2-5-3-1. تفسیر دستوری....................................... 209
3-3-2-5-3-2. تفسیر روانشناختی (فنی) .......................210
3-3-2-5-4. دور هرمنوتیكی از نظر شلایرماخر................... 212
3-3-2-6. بوئك............................................................ 213
3-3-2-7. درویزن......................................................... 215
3-3-2-8 . دیلتای........................................................ 217
فصل چهارم: بررسی تطبیقی
4-1. مقدمه............................................................... 223
4-2. بررسی تطبیقی مبانی عام تفسیر قرآن و هرمنوتیك
كلاسیك.................................................................... 225
4-2-1. درآمد.............................................................. 225
4-2-2. مبانی عام مشترك............................................ 225
4-2-2-1. امكان فهم و تفسیرپذیری................................ 226
4-2-2-2. مؤلف محوری................................................ 228
4-2-2-3. وجود معنای نهایی......................................... 229
4-2-2-4. معیارگرایی................................................... 230
4-2-2-5. روشگرایی................................................... 232
4-2-2-6. عینیتگرایی و تعین معنا..................................232
4-2-2-7. استقلال متن از مفسر و وابستگی آن به مؤلف.... 233
4-2-2-8. امكان عبور از موانع تاریخی فهم....................... 234
4-2-2-9. تبعیت از قواعد عام فهم.................................. 234
4-2-2-10. توجه به زبان خاص متن................................. 236
4-2-2-11. بهرهگیری از قرائن......................................... 238
4-2-2-12. پرهيز از تأثير پيشفرضها............................... 239
4-2-3. مبانی عام ویژه تفسیر قرآن................................ 240
4-2-3-1. خطاناپذیری الفاظ........................................... 241
4-2-3-2. پایانناپذیری فهم............................................ 241
4-2-3-3. بهرهگیری از قرائن ناپیوسته.............................. 242
4-2-3-4. ضرورت علم الموهبه....................................... 242
4-2-4. مبانی عام ویژه هرمنوتیك كلاسیك....................... 243
4-2-4-1. گریز از تفکر ماوراءالطبیعی............................... 244
4-2-4-2. امکان تحقق فهمِ برتر از مؤلف.......................... 244
4-3. بررسی تطبیقی مبانی خاص روشهای تفسیر قرآن و
انگارههای هرمنوتیستهای کلاسیک............................. 246
4-3-1. درآمد.............................................................. 246
4-3-2. بررسی تطبیقی مبانی روش تفسیر قرآن به قرآن.... 247
4-3-3. بررسی تطبیقی مبانی روش تفسیر روایی............. 249
4-3-4. بررسی تطبیقی مبانی روش تفسیر ادبی.............. 251
4-3-5. تطبیق مبانی روش تفسیر عقلی......................... 254
4-3-6. بررسی تطبیقی مبانی روش تفسیر باطنی............ 256
منابع و مآخذ.............................................................. 259
كتابهاي فارسی و عربی............................................. 259
كتابهاي انگلیسی..................................................... 273
مقالات..................................................................... 274
منابع اینترنتی............................................................ 275
نرمافزارها.................................................................. 275
آنکه می فهمد، می فهمد و آنکه نمی فهمد، بهتر است نفهمد.