در طول این سالها، 17 کتاب را در قالب 7 عنوان درسی در حوزه های علمیه تدریس کرده ام ولی از هیچ کدام به اندازه علوم قرآنی لذت نبرده ام و هیچ کدام به اندازه بلاغت، متناسب با روحیات و ذوقیاتم نبودند لذا چند سالی است که منحصراً به تدریس این دو درس اشتغال دارم.

متأسفانه در حوزه های علمیه، غالباً اساتید نحو به تدریس بلاغت می پردازند و کمتر کسی است که در بلاغت ممحض شده باشد و همین مسأله زمینه ضعف طلاب در این درس را به وجود آورده است و طلابی که قصد مطالعه عمیق تر این درس را دارند نیز اغلب از چند و چون کتب مربوطه بی اطلاعند و تنها نام مختصر و مطول و احیاناً الطراز را می شنوند. شناخت منابع درسی و کمک درسی لازم می تواند به کسانی که قصد مطالعه عمیق تر و دقیق تر این علم را دارند، مدد رساند.

مجموعه زیر را پس از 7 دوره تدریس کتاب جواهر البلاغه و 2 دوره مختصر المعانی و 1 دوره مطول و 4 دوره کتاب علم بیان شمیسا، در سال گذشته حاضر کردم و اینک به پیشنهاد یکی از دوستان، در وبلاگ قرار می دهم. امیدوارم دوستان و صاحب نظران با ارائه منابع افزون تر و ذکر محسنات و معایب آنها در مقایسه با آنچه ذکر شده است، بر غنای این فهرست بیافزایند. توجه به این نکته لازم است که این فهرست، عمدتاً با رویکرد حوزوی و جهت استفاده طلاب سال سوم و چهارم نوشته شده اما برای دانشجویان رشته های ادبیات نیز قابل استفاده خواهد بود. در بخش کتب جنبی نیز به معرفی منابع عمومی بسنده شده است.


فهرست منابع آموزشی و پژوهشی علوم بلاغی

تدوین: علی­ رضا آزاد

آنچه پیش رو دارید، فهرستی از منابع آموزشی و پژوهشی در حوزه دانش بلاغت است که در هفت بخش: 1. معاجم بلاغی 2. تاریخ بلاغت 3. کتب اصلی (معانی، بیان، بدیع) 4. سبک­ شناسی 5. نقد ادبی 6. هرمنوتیک، زبان­شناسی و فلسفه­های زبانی 7. کتب جنبی تقدیم می گردد. در بخش اصلی، منابع به چهار دسته: 1. پیش مطالعه 2. درسی 3. کمک درسی 4. مطالعات تکمیلی تقسیم شده است. این بدان معنا نیست که کتب معرفی شده در یک دسته ضعیف­ تر و یا قوی­ تر از کتب دسته دیگر است بلکه این تقسیم ­بندی با توجه به نیاز عموم دانش­ پژوهان و بر اساس روش­های رایج آموزشی در این رشته صورت پذیرفته است. منابع هر یک از دسته ­های چهارگانه به دو سطح1و2 تقسیم شده تا دانش­ پژوهان با توجه به میزان علاقه، وقت و نیاز خود، به این منابع مراجعه نمایند. بی­ شک کسانی که سیر مطالعاتی سطح1 را دنبال می کنند، می­ توانند از منابع سطح2 در دسته بالاتری استفاده نمایند مثلا کسانی از جواهر البلاغه را به عنوان کتاب درسی سطح1 استفاده می­ کنند، می­ توانند از کتاب مختصر المعانی که در این فهرست به عنوان کتاب درسی سطح2 معرفی شده، به صورت کمک درسی بهره گیرند. لازم به ذکر است که سعی بر این بوده تا در هر سطح، منابع به ترتیب اهمیت و سهولت آنها معرفی گردد.

هر چند که سویه اصلی این منابع، معطوف به بلاغت در ادبیات عرب است اما از آنجا که اکثر مطالب این علم، در میان همه زبان ها مشترک است لذا منابع فارسی متعددی نیز معرفی شده تا فارسی­ زبانان از طریق زبان مادری با سهولت بیشتری با رؤوس مطالب آشنا شده و سپس در منابع عربی با تفصیل بیشتری به بررسی مطالب بپردازند


1. معاجم بلاغی

معجم البلاغه                                                                 طبانه

معجم اصطلاحات البلاغیه و تطورها                                      مطلوب

 2. تاریخ بلاغت

صور من تطور البیان                                                          خولی

تاریخ تطور علوم بلاغت                                                      ضیف

 3. کتب اصلی (معانی، بیان، بدیع)

 پیش مطالعه:

سطح 1:

معانی و بیان                                             تجلیل

البیان فی مرآه الأدب العربی و الفارسی          پیرانی

بیان و معانی                                             شمیسا

علوم بلاغی                                               محمدی

سطح 2:

معانی و بیان                                             علوی مقدم

آیین سخنوری                                            صبا

نقد بدیع                                                   فشارکی

تلخیص المفتاح                                          خطیب قزوینی

لآلی التبیان                                              عبد الرزاق

 درسی:

سطح 1:

معانی، بیان، بدیع                                      کزازی

جواهر البلاغه                                            هاشمی

البلاغه الواضحه                                         جارم، امین

اسالیب المعانی، البیان، البدیع                     حسینی

سطح 2:

بیان                                                        شمیسا

نگاهی تازه به علم بدیع                               شمیسا

نهایه الایجاز                                              رازی

مختصر المعانی                                         تفتازانی

فلسفه البلاغه                                          عید

 کمک درسی:

سطح 1:

ترجمه و شرح جواهر البلاغه                        عرفان

دلیل الجواهر                                            خرسندی

کرانه ها                                                  عرفان

آیین بلاغت                                              شیرازی

سطح 2:

مفصل                                                    هاشمی

المفصل                                                  افغانی

علم البیان                                               هداره

عقود الجمان                                            سیوطی

حاشیه علی مختصر المعانی                       دسوقی

مطول                                                    تفتازانی

 مطالعات تکمیلی:

سطح 1:

جلوه های بلاغت در نهج البلاغه                    خاقانی

فلسفه بلاغت                                           ریچاردز

درآمدی بر معنی شناسی                           صفوی

القواعد البلاغیه                                         بستانی

دراسه و نقد فی مسائل البلاغیه الهامه         فاضلی

الطراز                                                     علوی

الایضاح                                                   خطیب قزوینی

 سطح 2:

البلاغه القرآنیه فی تفسیر الزمخشری            ابوموسی

المباحث البیانیه فی تفسیر الفخر الرازی         هنداوی

اصول البلاغیه فی کتاب سیبویه                    سعد محمد

قضیه اللفظ و المعنا و اثرها فی تدوین البلاغه   عماری

عیار الشعر                                               ابن طباطبا

نقد النثر                                                  قدامه

نقد الشعر                                                قدامه

المثل السائر                                             ابن اثیر

مواهب الفتاح                                            مغربی

عروس الافراح                                            سبکی

الاطول                                                     اسفراینی

دلائل الاعجاز                                             جرجانی

اسرار البلاغه                                             جرجانی

اسئله بیانیه فی القرآن                               السامرائی

4. سبک شناسی

کلیات سبک­ شناسی                                                      شمیسا

سبک­ شناسی                                                              ملک­ الشعراء بهار

 5. نقد ادبی

نقد ادبی                                                                      شمیسا

نقش قرآن در تکامل نقد ادبی                                             زغلول

ابعاد الکلامیه و الفلسفیه فی الفکر البلاغی و النقدی              راضی

النقد العربی                                                                ناصف

6. هرمنوتیک، زبان­ شناسی و فلسفه­ های زبانی

ساختار و تأویل متن                                                       احمدی

راز متن                                                                      نصری

زبان دین و قرآن                                                            ساجدی

سایه­ ها و لایه ­های معنایی                                            اسعدی

فلسفه تحلیلی                                                            نصری

فلسفه زبان                                                                تالسون

           مقدمات زبان­ شناسی                                                    باقری

زبان­ شناسی توحیدی                                                     حسینی

زبان و ذهن                                                                چامسکی

زبان و تفکر                                                                باطنی

استعاره­ هایی که با آن زندگی می­کنیم.                                لیکاف

زندگی در دنیای متن                                                      ریکور

7. کتب جنبی:

درباره هنر شعر                                                           ارسطو

روان شناسی هنر                                                      دیگوتسکی

اعجاز بیانی قرآن                                                        بنت الشاطی

مشت در نمای درشت (معانی و بیان در سینما)                 حسینی

بلاغت تصویر                                                              فتوحی